کورد، به‌ جیهانیبوون و داب و نه‌ریت

Wednesday, December 12, 2012

رێناس جاف
لهسهردهمێکدا بهسهردهمی گوندی جیهانیی "مهک لۆهان"(۱۹۸۰-۱۹۱۱)*، بهجیهانیبوون و شۆڕشی تهکنۆلۆژیا و زانیاری ناودێرهو لهکورتترین سات و خێراترین کاتدا ههموو ههواڵ و نووچهیهک لهچوارقوڕنهی جیهانهوهبهسهرانسهری دونیادا بڵاو دهبێتهوهو ههمووان ئاگاداری دهبنهوه، ڕوودانی بویهرێکی ناسهردهمییانهو بهدوور لهشارستانییهت و ڕهوشتی مرۆیی لهناو کۆمهڵگهی کوردهوارییدا چهند ههنگاوێک بۆ دواوهمان دهگهڕێنێتهوهو زیانێکی زۆریش لهپێگهی کورد لهئاستی جیهان دهدات.

دیارهئهم دیاردهیهتهنیا کورد ناگرێتهوهو هێشتا لهجیهانێکدا بهناوی "جیهانی سێیهم" ههر لهئاسیاوهههتا ئهفریقا و ئهمریکای لاتین، گهلێک وڵات لهبهر داب و نهریتی خێڵهکییانهو عهشیرهتی بهدهس دهیان و بگره‌‌ سهدان کێشهو ئارێشهی ناسهردهمییانهو دواکهوتووانهوهناڵانن
لهساتهوهختێکی ههستیاری وهک ئێستادا کهکورد بۆ سهلماندنی بوون و ناسنامهی کوردستانیی خۆی زێتر لهههموو سهردهم و قۆناخێکی تر پێویستیی بهدهس خستنی دهنگی جیهانیی ههیهو شوکر ههوڵی باشیش بۆ ئهو مهبهستهبهئهنجام گهیشتووه، بڵاوبوونهوهی گرتهیهکی ڤیدیۆیی لاقهکردن و دهستدرێژیکرانهسهرگهنجیک لهڕۆژههڵاتی کوردستان (بانهبێت یان خانێ)لهتۆڕهکۆمهڵاتییهکانهوه، ڕووداوێکی گهلێک دڵ ههژێنهو زۆر جێی داخهو نیشانهیهکیشهبۆ تێنهپهڕینی کۆمهڵگهو جڤاکی کوردی لهقۆناخی نهریتییهوهبۆ قۆناخی پێشکهوتنخوازی و مۆدێڕنیته‌.


کورد، ههمیشهبهدیرۆکی کۆن و دێرین و ژیار و شارستانییهتی زهنگینی خۆی دهنازێ و ئهم پرسهوهک فهکتهرێک بۆ دهست خستنی مافی ڕهوای خۆی و دامهزراندنی دهوڵهت و کیانێکی کوردی بهههمان مهبهست دهکار دێنێ و کهسیش حاشا و نکۆڵی لهم گرینگهناکات و بێگومان ئهمهسهرهتایی ترین ماف وحهقی نهتهوهو گهلێکهبهنفووس و حهشیمهتێکی پتر له‌ ۴۰ ملیۆن کهسییهوه‌.بهڵام ئهمهبهو مانا نییهکهلهبهرامبهر زۆر دیاردهی چهوت و ڕووداوی تاڵ و ڕهوشت نزمانهو دژهمرۆییانهی ناو کۆمهڵگه، خۆ لهنهبانی و گێلی بدهین و پهردهپۆشیان بکهین .کۆمهڵگهی کوردستان بهههر چوارپێنج پارچهکهیهوههێشتا گیرۆدهی زۆر دیاردهی کرێت و نهریتیییهکهلهههر ناوچه‌‌ و دهڤهر و محاڵێک بهشتێک ناودێر دهکرێ. هێشتا ئافرهت، خاوهنی دهنگ و بۆچوونی ڕاستینهی خۆی نییهو لهزۆر کۆمهڵگهی کوردستاندا بهدیدێکی تر سهیر دهکرێ کهدهبێ تهنانهت پاش وهرگرتنی باڵاترین بڕوانامهی زانستگهیی، دیسان ههر بخزێتهوهناو چوارچێوهکهی ماڵ و خۆ بهچهند پرسی لاوهکییهوهسهرقاڵ بکات و چهمهڕا بمێنێتهوهتا داواکاری بۆ پهیدا بێت و شوو بکات.

ئهوهی ڕاستیی بێت سهرچاوهی زۆر کێشهی کۆمهڵایهتی ناو جڤاکی کوردیش ههر لهسهر پرسێکهبهناوی "شهرهف" کههێشتا ئێمهی کورد بهعهقڵییهتێکی ڕزیوی عهشیرهتییانهو پیاوسالارانهوهسهیری پرسهکهدهکهین و ئهو ئیزنهبهگهنج بهتایبهت ڕهگهزی مێینهنادهین بۆ خۆی بڕیار لهسهر چارهنووسی ژیانی داهاتووی بدات. دهسبهرداربوون و وازهێنان لهداب و نهریت و فهرههنگی چهوت و سهقهت، نهتهنێ دژایهتیکردن و پشتکردنهفهرههنگی دهوڵهمهندی کوردیی نییهبهڵکوو سڕینهوهو پاقژکردنهوهی کولتووری دارا و خودان بایهخی کوردهلهبهها دژهمرۆییهکان‌.کورد، ئهمڕۆکهلهسای دیاردهی جیهانگیری و شارستانییهتی سهردهمهوهخاوهنی دهیان کهناڵی ڕاگهیاندن و میدیاییهکهچی هێشتاکهزۆربهی ههرهزۆری ئهو کهناڵانهیش ههر لهخزمهت قازانج و بهرژهوهندی خێڵکهکییانهو بنهماڵهیی و عهشیرهتی و حیزبییدان و جار جارهبۆ تام و گهر بهحاڵی ... زهرهرمهند نهبێت، نووزهیهکیان لێوهبهرگوێ دهکهوێ.

ڕاگهیاندن، ئهمڕۆکهبۆیهبهکۆڵهکهی چوارهمی دێمۆکراسی دادهنرێ، چوونکهزێترین کارتێکهری لهسهر کۆمهڵ ههیهو تهنانهت لهدوورهدهستترین گوند و ناوچهکانی کوردستانیش کهمتر ماڵێکت پێ شک دێت، لهبن کاریگهریهتی میدیادا نهبێت. ڕاگهیاندنی کوردی باشهتا ئێستا بۆ وشیارکردنهوهی جهماوهر لهو پێوهندییهدا چی پێکراوهو چهندهکاریگهر بووه؟ وهرامدانهوهبهم پرسیارهو دهیان پرسیاری تری لهو چهشنه، پێویستیی بهداتا و ڕاپرسیی ورد ههیه؛ بهڵام ئهوهی ڕاستیی بێت بینین و سهیرکردنی بهرنامهی کهناڵهکانی ڕاگهیاندنی کوردی ئهو ڕاستییهتاڵهمان لا دهردهخات کهزۆر کهم و دهگمهنن ئهو بهرنامانهی ههڵگری پهیام و ڕهههند و لایهنی ڕۆشنگهری بن. ئهوهلهحاڵێکدایهکهبهلای کۆمهڵناس و گهورهشارهزای بواری میدیا و ڕاگهیاندن، مهک لۆهانهوه، " میدیا، ههمان پهیامهو پهیامیش ههمان میدیایه".

ڕاسته، یهک لهکارکردهسهرهکییهکانی ڕاگهیاندن، سهرقاڵکردنی جهماوهرهبهڵام لهههمان حاڵدا گهر بهرنامهیهکی ڕادیۆیی و تهلهڤزیۆنی ههڵگری پهیامێکی ڕوون نهبێت، لهباری چاندیی و فهرههنگییهوهئهوهندهبهحاڵی کۆمهڵ سوودمهند نابێت. ئهمڕۆکهلهههموو ناوهندهکانی ڕادیۆ تهلهڤزیۆنیی لهئاستی جیهاندا دهزگهو سهنتهرێک دانراوهبۆ ڕاپرسی لهناو کۆمهڵدا لهسهر بهرنامهکانی ڕادیۆ تهلهڤزیۆن و ڕادهی کارتێکهرییان . هێشتا ئێمهئهوهندهسهرقاڵی پرسی لاوهکین، ئاوڕێکمان لهم پرسهگرینگهنهداوهتهوه‌. پێویستهههرچی زووتر بهرپرسانی بواری میدیا و ڕاگهیاندن بیر لهم پرسهههستیارهبکهنهوهبا نهوهو جیلی سبهی ناو کۆمهڵگهبهدید و بۆچوون و چاوێکی کراوهترهوهسهیری جیهانی چوارتهنیشتی خۆی بکات و ئهوهندهبهدونیای سبهی نامۆ و بێگانهنهبێت. پلانکردن بۆ پرسهئابوورییهکان ڕاستهژێرخانی کۆمهڵگهکهمان بههێز دهکات و توانا بهکۆمهڵ دهبهخشێ بهڵام لهو لاوهکهمتهرخهمیی بهرامبهر پرسهچاندییهکان، سبهیهکی تهماوی و ناڕوونمان دهخاتهبهردهم کهبۆ قهرهبووکردنهوهی، دهبێ سهرمایهو سامانێکی زۆری مرۆیی و دراویی دهکار بێنین؛ بۆیهبۆ ههنووکهی تاک و کۆمهڵگهی کوردیی، بهرپرسانی حوکوومهتی ههرێمی کوردستان میناک دهستهڵاتێکی کوردستانی، گهرهک ژیرانهو بهوردی ئاوڕ لهپرسهچاندییهکان بدهنهوهو بهدهکارگرتنی توانای شارهزایانی بوارهچاندییهکان، بۆ سبهی گهشی کۆمهڵگهکهمان تێبکۆشن و بهرنامهو سیاسهتێکی ڕوونی فهرههنگیی و چاندیی دابڕێژن.

پاراستنی داب و نهریتی ڕهسهن و دهوڵهمهندی کوردیی و بهها کوردییهکان تا کاتێک لهدژایهتی لهگهڵ بههاکانی مرۆییدا نهبن، نهتهنیا پێویسته، بگرهئێمهی کوردیش ههر بهو بهها و بایهخانهوهلهئاستی جیهاندا دهناسرێین. کولتوور و فهرههنگی کوردیی خاوهنی ئهوهندهتایبهتمهندی گرینگ و بهبایهخهکهداخهکهم زۆر جار ههندێ دابی عهشیرهتی و خێڵکهییانهی ناو کۆمهڵگهزیانی ئهوتۆی پێ دهگهیینێ کهلهقهرهبوو نایه‌. هێشتا لهزۆر شوێنی کوردستاندا و بگرهلهناو کوردی دانیشتهی ههندهرانیش لهماوهی ساڵدا بهناوی پرسی پاراستنی "شهرهف"هوهدهیان کارهسات ڕوو دهدات کهدیارهههر ئهم پرسهسیمای کورد لای جیهان لێڵ دهکات. داب و نهریت گهر ڕێگر بێت لهبهردهم برهوپێدانی بهها مرۆییهکان نهتهنیا دهبێ دهسبهرداری بین، بهڵکوو ههوڵ بۆ بهرهنگاربوونهوهو بنبڕکردنی لهناو کۆمهڵگهیش دا بدهین و ئهو کۆت و بهندهناشارستانییهلهملی خۆ داکهنین.  

* هێربێرت مارشاڵ مهک لۆهان: کۆمهڵناس و پیتۆڵ و مامۆستا و سهیدای کهنهدیی ناوهندی لێکۆڵینهوهی میدیایی له‌ "تۆرنتۆ"ی کهنهدا و ئهو کهسهی بۆ یهکهمجار چهمکی "گوندی جیهانیی" هێنایهئاراوه‌.

تاران ...
 ۲۲ی سهرماوهزی ۲۷۱۲   


پەیوەندی‌دار:

تەگ:


بابەتی دیکەی نووسەر


لاپەڕەی 0 لە 0

Previous Last 
مافی بڵاوکردنەوەی سەرجەم بابەتەکانی ناوەندی نووچە و شرۆڤەی رۆژ پارێزراوە

راپۆرتەهەواڵ

analis picture

"ئازاری وتەکانی چنار سەعد بە هیچ پاساو و لێبووردنێکیش قەرەبوو نابێتەوە"


هەواڵ


دیمانە

Interview Picture

ئێوارەی ڕۆژی چوارشەممە 25ی خاکەلێوە لە شاری سنەی ڕۆژهەڵاتی کوردستان کەسانێکی نەناسراو هێرشیان کردە سەر ئیجلال قەوامی وتە

هەینی ۲۷نەورۆز۱۳۹۵/ ۱۹:۲۱